दारू अचानक सोडणं धोकादायक का असतं?
आत्ता हे दिसत असेल तर वाट बघू नका
जीव नकोसा वाटत असेल तर
आत्ता फोन करा
ताबडतोब रुग्णालयात न्या. ११२ · १०८ फोन नंबर डायल करा.
कनेक्टिंग ट्रस्ट, पुणे — ९९२२००११२२सकाळी १० ते रात्री ८. मराठी, हिंदी, इंग्रजी.
थोडक्यात
रोज आणि बऱ्याच प्रमाणात दारू पिणाऱ्या माणसाने ती अचानक बंद केली, तर पुढच्या दोन-तीन दिवसांत शरीरात गंभीर त्रास सुरू होऊ शकतो. काही जणांना फिट येते. थोड्या जणांना त्याहून गंभीर अवस्था येते, जी जीवावर बेतू शकते.
हा त्रास टाळता येतो. डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली दारू सोडणं सुरक्षित असतं, आणि त्याला साधारण आठवडाभर लागतो.
म्हणून — सोडायचं ठरवलं असेल, तर सोडण्याआधी डॉक्टरांशी बोला.
श्रावणात हे विशेष का सांगावं लागतं
महाराष्ट्रात बरेच जण श्रावणात महिनाभर दारू सोडतात. कुणी एकादशीला, कुणी महाशिवरात्रीला, कुणी नुसतंच “उद्यापासून बंद” म्हणून.
ही चांगली गोष्ट आहे. ठरवणं ही सगळ्यात अवघड पायरी असते आणि ती तुम्ही पार केलेली असते.
अडचण ठरवण्यात नाही. पद्धतीत आहे.
वर्षानुवर्षं रोज पिणाऱ्या माणसाचं शरीर दारूला सरावलेलं असतं. ती अचानक थांबली की शरीर गोंधळतं — आणि तो गोंधळ फक्त “अस्वस्थ वाटणं” एवढ्यापुरता राहत नाही.
शरीरात नेमकं काय होतं
सोपं करून सांगायचं तर असं —
दारू मेंदूची गती कमी करते. रोज ती मिळत गेली की मेंदू स्वतःची गती वाढवून समतोल साधतो. वर्षानुवर्षं हा समतोल तसाच चालू राहतो.
आता दारू अचानक बंद झाली, तर मेंदूची वाढवलेली गती तशीच राहते — आणि तिला थांबवणारं काही उरत नाही.
म्हणून थरथर, घाम, झोप न लागणं, हृदयाचे ठोके वाढणं. आणि तीव्र प्रकरणांत फिट.
हा इच्छाशक्तीचा प्रश्न नाही. हा शरीराचा प्रश्न आहे.
घरातल्या कुणाची काळजी वाटत असेल तर
सगळ्यांना हे सगळं होतंच असं नाही. बहुतेकांना पहिल्या टप्प्यापलीकडे काही होत नाही. पण कुणाला होईल हे आधी ठरवता येत नाही — आणि तेच अडचणीचं आहे.
धोका कुणाला जास्त
खालीलपैकी काही लागू होत असेल, तर स्वतःच्या मनाने सोडू नका. आधी डॉक्टरांना भेटा.
- रोज पितात — आठवड्यातले बहुतेक दिवस
- बरीच वर्षं सलग पिताय
- सकाळी उठल्यावर हात थरथरतात, किंवा सकाळीच घ्यावी लागते
- आधी कधी सोडायचा प्रयत्न केला तेव्हा त्रास झाला होता
- आधी कधी फिट आली आहे — कुठल्याही कारणाने
- यकृत, मधुमेह, हृदयाचा किंवा इतर मोठा आजार आहे
- जेवण नीट होत नाही, वजन कमी झालंय
- वय पन्नाशीच्या पुढे आहे
यातलं “आधी सोडताना त्रास झाला होता” हे सगळ्यात महत्त्वाचं. एकदा त्रास झाला असेल, तर पुढच्या वेळी तो वाढण्याची शक्यता असते.
आणि म्हणूनच — दरवर्षी श्रावणात सोडून पुन्हा सुरू करणं, हे चक्र निरुपद्रवी नाही. प्रत्येक फेरीत त्रास वाढत जाऊ शकतो.
कमी धोका कुणाला
कधीतरी, थोडीफार पिणाऱ्यांना हा धोका सहसा नसतो. महिन्यातून दोन-चारदा, थोड्या प्रमाणात — असं असेल तर सोडणं सुरक्षित असतं.
पण शंका असेल तर विचारा. एक भेट आणि दहा मिनिटं, एवढाच खर्च आहे.
डॉक्टरांकडे गेल्यावर काय होतं
बहुतेकांना वाटतं की दाखल व्हावं लागेल. बहुतेकदा तसं नसतं.
- डॉक्टर विचारतात — किती, किती दिवसांपासून, आधी काय झालं होतं
- तपासणी होते. गरज असल्यास रक्ताच्या चाचण्या
- धोका किती आहे यावरून ठरतं — घरी राहून सोडता येईल, की काही दिवस दाखल व्हावं लागेल
- त्रास होऊ नये म्हणून काही दिवस औषधं दिली जातात, आणि हळूहळू कमी केली जातात
- जीवनसत्त्वांची कमतरता भरून काढली जाते
साधारण पाच ते सात दिवसांचा कार्यक्रम असतो. नियोजन केलं तर हे फार मोठं प्रकरण नाही
वैद्यकीय टीप
वर्षानुवर्षं पिणाऱ्यांच्या शरीरात व्हिटॅमिन B1 ची कमतरता होते. ती वेळेत भरून काढली नाही तर स्मरणशक्तीवर कायमचा परिणाम होऊ शकतो. उपचारात हे मुद्दाम बघितलं जातं — नुसतं सलाइन लावून घरी पाठवणं पुरेसं नसतं.
डॉक्टरांना खरं सांगा
किती पिता हे कमी करून सांगण्याची सवय जवळपास सगळ्यांना असते. लाज वाटते, किंवा घरचे ऐकत असतात.
पण औषधाचं प्रमाण याच माहितीवर ठरतं. कमी सांगितलं तर उपचार कमी पडतो, आणि त्रास होतो.
डॉक्टर यावर टीका करत नाहीत. हे रोजचंच काम आहे.
एक प्रसंग
(हा अनेक अनुभवांवरून तयार केलेला काल्पनिक प्रसंग आहे. कुठल्याही एका व्यक्तीचा नाही.)
पंचेचाळिशीचे गृहस्थ. बारा-तेरा वर्षं रोज संध्याकाळी घेण्याची सवय. श्रावण सुरू झाला आणि त्यांनी ठरवलं — महिनाभर बंद.
पहिला दिवस गेला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी हात थरथरायला लागले. रात्रभर झोप नाही. घाम फुटत होता.
घरच्यांना वाटलं, सवय मोडतेय, दोन दिवसांत ठीक होईल.
तिसऱ्या दिवशी संध्याकाळी ते विचित्र बोलायला लागले. समोर कुणी नसताना बोलत होते. बायकोला ओळखायला वेळ लागला.
मुलाने त्यांना तसंच रुग्णालयात नेलं. उपचार सुरू झाले. चार दिवसांत ते स्थिरावले.
डॉक्टरांनी सांगितलं — आणखी थांबला असता तर गोष्ट वेगळी झाली असती.
त्यांचं ठरवणं चुकीचं नव्हतं. फक्त सोडण्याआधी कुणाला विचारलं नव्हतं, एवढंच.
चार गैरसमज
“इच्छाशक्ती असली की सुटते.” इच्छाशक्ती लागतेच. पण शरीराने जुळवून घेतलेला बदल इच्छाशक्तीने उलटवता येत नाही. दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
“घरच्या घरी हळूहळू कमी करत सोडू.” ऐकायला बरं वाटतं, प्रत्यक्षात क्वचित जमतं. आणि कमी करण्याचा वेग चुकला तर त्रास होतोच. करायचंच असेल तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने करा.
“एकदा सोडली की काम झालं.” सोडणं ही पहिली पायरी. पुन्हा सुरू होऊ नये यासाठीचे उपचार वेगळे असतात आणि ते जास्त महत्त्वाचे असतात. फक्त सोडवून घेतलं आणि पुढे काही केलं नाही, तर बहुतेकदा परत सुरू होतं.
“दवाखान्यात गेलो तर नाव खराब होईल.” वैद्यकीय माहिती गोपनीय असते. आणि व्यसन हा नैतिक दोष नसून उपचार करता येण्यासारखा आजार आहे — कायद्यानेही तसंच मानलं जातं.
घरातल्यांसाठी
घरातल्या कुणी सोडायचं ठरवलं असेल, तर तुमचं काम दोन गोष्टींचं आहे.
एक — पहिले तीन-चार दिवस लक्ष ठेवा. थरथर, घाम, झोप न लागणं यावर नजर असू द्या. वरच्या चौकटीतलं काही दिसलं तर वाट बघू नका.
दोन — कौतुक करा, पण देखरेख सोडू नका. “बघू या किती दिवस टिकतोय” असं म्हणू नका. त्याने काही मिळत नाही.
आणि एक गोष्ट टाळा — रागाच्या भरात “आजपासून एक थेंबही नाही” असा हुकूम देऊन घरातली दारू फेकून देणं. हेतू चांगला असतो, पण नेमकी तीच परिस्थिती धोकादायक ठरते. आधी डॉक्टरांना भेटा.
प्रश्न आणि उत्तरं
सोडल्यावर त्रास किती दिवस राहतो? शारीरिक त्रास साधारण पाच ते सात दिवसांत ओसरतो. झोप आणि मूड स्थिरायला काही आठवडे लागू शकतात.
दाखल व्हावंच लागतं का? नाही. बहुतेकांना घरी राहून उपचार घेता येतात. धोका जास्त असेल, घरी बघणारं कुणी नसेल, किंवा आधी फिट आली असेल — तेव्हा दाखल होणं सुचवलं जातं.
खर्च किती येतो? हे उपचार सरकारी रुग्णालयांतही उपलब्ध आहेत. जिल्हा रुग्णालयातील मानसिक आरोग्य विभागात चौकशी करता येते.
महिनाभर सोडून पुन्हा सुरू केलं तर? शरीरापुरतं बोलायचं तर, दर वेळी सोडणं आणि पुन्हा सुरू करणं हे चक्र त्रास वाढवत नेतं. आणि एक महिना पूर्ण थांबता येतंय याचा अर्थ थांबणं शक्य आहे — फक्त त्याला योग्य मदत जोडायला हवी.
आधार
- ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management, American Society of Addiction Medicine, 2020
- Management algorithm for alcohol withdrawal syndrome and alcohol dependence in the Indian population — narrative review with expert opinion, Frontiers in Psychiatry, 2026
- मानसिक आरोग्य सेवा कायदा, २०१७
सूचना
हे पान माहितीसाठी आहे. हा वैद्यकीय सल्ला नाही आणि प्रत्यक्ष तपासणीची जागा तो घेऊ शकत नाही. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीतल्या कुणाला त्रास होत असेल तर पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तातडीच्या परिस्थितीत १४४१६ किंवा ११२ वर फोन करा.