शॉक ट्रीटमेंट (ECT) बद्दलचे गैरसमज — प्रत्यक्षात काय होतं?
शॉक ट्रीटमेंट (ECT) बद्दलचे गैरसमज — प्रत्यक्षात काय होतं?
थोडक्यात
ECT भूल देऊन दिली जाते. रुग्ण झोपलेला असतो, त्याला काहीही जाणवत नाही, आणि शरीर तडफडत नाही.
सिनेमात जे दाखवतात — शुद्धीत असलेला माणूस, तोंडात लाकूड, तडफडणारं शरीर — ती जुनी पद्धत होती. आणि ती आता भारतात कायद्याने बंद आहे.
ECT सगळ्यांना दिली जात नाही. ती मोजक्या, गंभीर परिस्थितींत दिली जाते — विशेषतः जिथे औषधाला लागणारा वेळ परवडणारा नसतो.
तुमची भीती चुकीची नाही
“शॉक ट्रीटमेंट” हा शब्द ऐकल्यावर बहुतेकांच्या डोळ्यासमोर एकच दृश्य येतं.
टेबलावर बांधलेला माणूस. तोंडात कापड किंवा लाकूड. मशीन सुरू होते आणि शरीर तडफडतं. आजूबाजूला उभे असलेले लोक त्याला धरून ठेवतात.
हे दृश्य सिनेमाने तयार केलं, हे खरं. पण ते पूर्णपणे काल्पनिक नव्हतं.
काही दशकांपूर्वी भारतात ECT खरोखर भूल न देता दिली जायची. त्याला अनमॉडिफाइड ECT म्हणतात. त्या वेळी शरीराची हालचाल तीव्र असायची, आणि हाडांना इजा होण्याचाही धोका असायचा.
म्हणून जुन्या पिढीच्या मनात जी भीती आहे, ती त्यांनी ऐकलेल्या किंवा बघितलेल्या खऱ्या गोष्टींवरून आलेली आहे.
तो प्रकार आता बंद झाला आहे. आणि तो नुसता “बंद पडला” नाही — तो कायद्याने बेकायदेशीर ठरवला गेला आहे.
कायदा काय सांगतो
मानसिक आरोग्य सेवा कायदा २०१७, कलम ९५ नुसार पुढील गोष्टी कुठल्याही रुग्णावर करता येत नाहीत —· भूल आणि स्नायू शिथिल करणारी औषधं न देता ECT देणं · अल्पवयीन मुलांना ECT देणं · मानसिक आजाराचा उपचार म्हणून नसबंदी करणं · कुठल्याही प्रकारे साखळदंडाने बांधून ठेवणं
म्हणजे सिनेमात दाखवतात ती पद्धत आज भारतात गुन्हा आहे
प्रत्यक्षात काय होतं
आजची पद्धत — जिला मॉडिफाइड ECT म्हणतात — अशी असते.
आधी
रक्ताच्या चाचण्या, हृदयाची तपासणी, आणि भूलतज्ज्ञांची तपासणी होते. आदल्या रात्रीपासून उपाशी राहावं लागतं, कुठल्याही भूल देऊन होणाऱ्या प्रक्रियेसारखं.
प्रक्रियेच्या वेळी
भूलतज्ज्ञ भूल देतात. रुग्ण झोपतो. मग स्नायू शिथिल करणारं औषध दिलं जातं.
त्यानंतर काही सेकंदांसाठी अगदी कमी विद्युतप्रवाह दिला जातो. मेंदूत काही सेकंदांची क्रिया घडते — पण स्नायू शिथिल असल्याने शरीर तडफडत नाही. बाहेरून बघणाऱ्याला हाताच्या बोटांची किंवा पायाची हलकीशी हालचाल दिसते, एवढंच.
संपूर्ण प्रक्रिया काही मिनिटांची असते. रुग्ण ऑपरेशन थिएटरसारख्या जागी असतो, आणि हृदयाचे ठोके, ऑक्सिजन यावर लक्ष ठेवलं जातं.
नंतर
भूल उतरायला थोडा वेळ लागतो. जाग आल्यावर काही काळ गोंधळल्यासारखं वाटू शकतं, डोकं जड वाटू शकतं. हे काही तासांत ओसरतं.
प्रक्रियेदरम्यानचं काहीही आठवत नाही — कारण त्या वेळी रुग्ण झोपलेला असतो.
कधी दिली जाते
ECT हा पहिला उपचार नाही, आणि तो सरसकट कुणालाही दिला जात नाही.
तो प्रामुख्याने अशा परिस्थितींत विचारात घेतला जातो —
- नैराश्य इतकं तीव्र आहे की जीवाला धोका आहे
- रुग्णाने जेवण-पाणी पूर्णपणे बंद केलं आहे आणि शरीर खंगत चाललं आहे
- रुग्ण एका जागी स्तब्ध झाला आहे — हालचाल नाही, बोलणं नाही
- अतिशय तीव्र उत्तेजित अवस्था, जी औषधांनी आवरत नाही
- पुरेशा मात्रेत, पुरेसा काळ औषधं देऊनही फरक पडलेला नाही
- आधी ECT ने चांगला परिणाम झाला होता आणि रुग्णाची तशी इच्छा आहे
यातला समान धागा एकच — वेळ.
औषधांना काम करायला आठवडे लागतात. वरच्यापैकी काही परिस्थितींत तेवढे आठवडे हातात नसतात. ECT चा मुख्य फायदा हाच आहे की ती तुलनेने लवकर काम करते.
गरोदरपणातही काही वेळा ECT हा तुलनेने सुरक्षित पर्याय ठरतो, कारण त्यात औषधं बाळापर्यंत पोहोचण्याचा प्रश्न येत नाही. हा निर्णय तज्ज्ञांच्या चर्चेनंतरच घेतला जातो.
किती वेळा द्यावी लागते
एकदा देऊन काम होत नाही. साधारणपणे काही आठवड्यांत, ठरावीक अंतराने काही बैठका होतात. नेमकी संख्या रुग्णानुसार बदलते आणि प्रतिसाद बघून ठरते.
ECT नंतरही औषधं चालू ठेवावी लागतात. ECT ने सुधारणा झाली म्हणजे उपचार संपले, असं होत नाही — ती सुधारणा टिकवण्यासाठी पुढचे उपचार लागतात.
साइड इफेक्ट्स — प्रामाणिकपणे
इथे खरं बोलणं गरजेचं आहे. “काहीच होत नाही” असं सांगणारा माणूस विश्वासार्ह नाही.
नेहमीचे आणि तात्पुरते
जाग आल्यावर काही तास गोंधळल्यासारखं वाटणं, डोकेदुखी, जबडा किंवा अंग दुखणं, मळमळ. हे साधारणपणे त्याच दिवशी ओसरतं.
स्मरणशक्ती — हा खरा मुद्दा
हा सगळ्यात जास्त विचारला जाणारा आणि सगळ्यात खरा प्रश्न आहे.
ECT चा स्मरणशक्तीवर परिणाम होतो. उपचार सुरू असतानाच्या काळातल्या गोष्टी नीट लक्षात राहत नाहीत. उपचारांच्या आधीच्या काही आठवड्यांतल्या आठवणीही अंधुक होऊ शकतात.
बहुतेकांच्या बाबतीत हे काही आठवड्यांत बरंचसं सुधारतं. पण काही जणांच्या बाबतीत त्या काळातल्या काही आठवणी परत येत नाहीत.
हे लपवण्यासारखं नाही, आणि हा निर्णय घेताना तो तराजूत टाकावाच लागतो — एका बाजूला हा धोका, दुसऱ्या बाजूला उपचार न केल्याने होणारं नुकसान.
नवीन गोष्टी शिकण्याची क्षमता, बुद्धी किंवा व्यक्तिमत्त्व यावर कायमचा परिणाम होतो — असं मानायला आधार नाही.
भुलीचे धोके
कुठल्याही भुलीबरोबर येणारे धोके इथेही असतात. म्हणूनच आधी तपासणी होते आणि भूलतज्ज्ञ उपस्थित असतात.
संमतीशिवाय देता येत नाही
ECT देण्यापूर्वी रुग्णाची माहितीपूर्ण संमती लागते. म्हणजे काय होणार आहे, का करायचंय, काय धोके आहेत आणि दुसरे पर्याय काय — हे समजावून सांगून, नंतर संमती घेतली जाते.
नकार देण्याचा हक्क आहे. आणि प्रश्न विचारण्याचाही.
स्वतः संमती देऊ शकत नसलेल्या रुग्णांसाठी कायद्यात वेगळी प्रक्रिया आहे, आणि तिला ठरावीक टप्पे व मान्यता लागतात.
आणि हे लक्षात ठेवा — कायद्याने ECT ही तातडीच्या उपचारांचा भाग म्हणून देता येत नाही. म्हणजे “आत्ता लगेच शॉक द्यावा लागेल” असं होत नाही; त्याला रीतसर प्रक्रिया लागते.
मुलांसाठी
अल्पवयीन मुलांना ECT देणं ही कायद्याने प्रतिबंधित बाब आहे.
अत्यंत अपवादात्मक परिस्थितीत, उपचार करणाऱ्या मानसोपचारतज्ज्ञाच्या मते ती आवश्यक असेल, तर पालकांची माहितीपूर्ण संमती आणि संबंधित मंडळाची पूर्वपरवानगी — दोन्ही लागतात.
म्हणजे मुलाच्या बाबतीत हा निर्णय एका डॉक्टरच्या हातात नसतो.
चार गैरसमज
“मेंदू जळतो”
नाही. दिला जाणारा विद्युतप्रवाह अतिशय कमी असतो आणि तो काही सेकंदांपुरता असतो. मेंदूच्या पेशी नष्ट होतात असं दाखवणारा पुरावा नाही.
“माणूस बदलून जातो”
व्यक्तिमत्त्व बदलत नाही. आजारपणात माणूस आधीच बदललेला असतो — आणि सुधारणा झाल्यावर तो पूर्वीसारखा वाटायला लागतो. हा बदल ECT मुळे नाही, आजार कमी झाल्यामुळे असतो.
“ही शिक्षा असते”
जुन्या सिनेमांत ती तशी दाखवली गेली. प्रत्यक्षात हा एक वैद्यकीय उपचार आहे, आणि तो संमतीशिवाय देता येत नाही.
“एकदा दिली की परत परत लागते”
असं नाही. काहींना पुढे देखभालीसाठी अधूनमधून लागते, बहुतेकांना नाही. ते आजारावर आणि प्रतिसादावर ठरतं.
एक प्रसंग
(हा अनेक अनुभवांवरून तयार केलेला काल्पनिक प्रसंग आहे. कुठल्याही एका व्यक्तीचा नाही.)
साठीच्या एक आजी. तीव्र नैराश्य. तीन आठवड्यांपासून जेवण जवळजवळ बंद. पाणीही जेमतेम. वजन झपाट्याने उतरत होतं. औषधं सुरू होती, पण त्यांना काम करायला अजून वेळ लागणार होता.
डॉक्टरांनी ECT चा पर्याय सांगितला. घरात एकच शब्द ऐकू आला — “शॉक?”
मुलगा म्हणाला, “आमच्या आईला असं करू देणार नाही.”
डॉक्टरांनी त्यांना बसवून सगळं समजावून सांगितलं. भूल दिली जाते. तडफड होत नाही. कायद्याने जुनी पद्धत बंद आहे. स्मरणशक्तीवर काही काळ परिणाम होऊ शकतो, आणि तो होऊ शकतो हेही सांगितलं.
मग विचारलं — “आणि काहीच न केलं तर पुढच्या दोन आठवड्यांत काय होईल, तेही सांगतो.”
कुटुंबाने विचार करायला एक दिवस घेतला. मग संमती दिली.
काही बैठकांनंतर त्या जेवायला लागल्या. औषधं पुढे चालू राहिली.
नंतर मुलगा म्हणाला — “आम्ही नाही म्हणत होतो ते आईसाठी नव्हतं. आम्ही सिनेमात बघितलेल्या दृश्याला नाही म्हणत होतो.”
प्रश्न आणि उत्तरं
ECT चालते कशी?
पूर्णपणे स्पष्ट झालेलं नाही. मेंदूतल्या रासायनिक आणि विद्युत क्रियांवर होणाऱ्या परिणामांबद्दल अनेक अभ्यास आहेत, पण नेमकी यंत्रणा अजून संशोधनाचा विषय आहे. औषधांच्या बाबतीतही अशीच परिस्थिती आहे.
दाखल व्हावं लागतं का?
नेहमी नाही. काही ठिकाणी दिवसभरासाठी येऊन प्रक्रिया करून घेता येते. पण भूल दिली जात असल्याने काही तास थांबावं लागतं आणि परत नेण्यासाठी कुणीतरी सोबत हवं.
वयस्कर व्यक्तींना देता येते का?
देता येते, आणि काही वेळा तर औषधांपेक्षा जास्त सोयीची ठरते — कारण वयस्करांना काही औषधांचे त्रास जास्त होतात. आधी हृदय आणि इतर तपासण्या होतात.
नकार दिला तर उपचार थांबतात का?
नाही. ECT हा एक पर्याय आहे, एकमेव नाही. नकार दिल्यास इतर उपचार चालू राहतात. नकार देण्याचा हक्क आहे आणि तो वापरल्याने काही बिघडत नाही.
खर्च किती येतो?
जागेनुसार बदलतो. शासकीय रुग्णालयांत ही सुविधा उपलब्ध असते आणि खर्च अत्यल्प असतो. भूल आणि तपासण्यांचा खर्च वेगळा असू शकतो, तो आधी विचारून घ्या.
आधार
- मानसिक आरोग्य सेवा कायदा, २०१७ — कलम ९५ (प्रतिबंधित प्रक्रिया) आणि कलम ९४ (तातडीचे उपचार)
- Narayan CL, Deepanshu M. Electroconvulsive Therapy: A Closer Look into Legal Provisions in the MHCA, 2017. Indian Journal of Psychological Medicine, 2022
सूचना
हे पान माहितीसाठी आहे. हा वैद्यकीय सल्ला नाही आणि प्रत्यक्ष तपासणीची जागा तो घेऊ शकत नाही. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीतल्या कुणाला त्रास होत असेल तर पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तातडीच्या परिस्थितीत १४४१६ किंवा ११२ वर फोन करा.