मदत आत्ता
मदत आत्ता
जीव नकोसा वाटत असेल तर
आत्ता फोन करा
टेली-मानस — १४४१६भारत सरकारची मोफत सेवा. २४x७. मराठीत बोलता येतं.
तातडीचा धोका असेल तर — ११२पोलीस आणि रुग्णवाहिका
कनेक्टिंग ट्रस्ट, पुणे — ९९२२००११२२सकाळी १० ते रात्री ८. मराठी, हिंदी, इंग्रजी.
तुम्ही इथवर पोहोचलात, हेच खूप आहे.
कदाचित रात्रीचे दोन वाजले असतील. किंवा भर दुपार असेल. फार फरक पडत नाही.
महत्त्वाचं हे की तुम्ही काहीतरी शोधत इथवर आलात. कुणालातरी सांगावंसं वाटलं. मनाचा एक भाग अजून “थांब” म्हणतोय — म्हणून तर हे पान उघडलं गेलं.
तो भाग खरा आहे. त्याचं ऐका. आत्ता एवढंच पुरे.
हे पान तुम्हाला उपदेश देणार नाही. पुढच्या तासाभरात काय करता येईल, एवढंच सांगणार आहे.
पुढच्या तासाभरात — चार गोष्टी
01.
एकटं राहू नका.
शेजारच्या खोलीत जा. घरातल्या कुणाजवळ बसा. कुणीच नसेल तर फोन करा. बोलायचीही गरज नाही — फक्त कुणीतरी जवळ असू द्या.
02.
एका माणसाला सांगा.
कुणीही चालेल. आई, भाऊ, मित्र, शेजारी, फोनवरचा अनोळखी स्वयंसेवक. एकच माणूस पुरतो.
03.
आत्ता कुठलाही मोठा निर्णय घेऊ नका.
आत्ता जे वाटतंय ते खरंखुरं वाटतंय, हे मान्य. पण मनाची ही अवस्था कायम राहणारी नसते. काही तासांत, कधी काही दिवसांत ती बदलते. निर्णय तोवर थांबवा.
04.
फोन करा.
१४४१६. वरचा नंबर. मोफत आहे. कुणालाही कळत नाही.
फोन उचलला की काय बोलायचं?
बरेच जण नंबर फिरवतात आणि गप्प बसतात. काय बोलावं तेच सुचत नाही.
एवढंच पुरतं —
“मला बरं वाटत नाहीये. मला कुणाशी तरी बोलायचंय.”
बस. पुढचं ते विचारतील.
सगळं समजावून सांगायची, कारणं द्यायची, स्वतःचं म्हणणं पटवून द्यायची गरज नाही. रडू आलं तरी चालेल. मधेच फोन ठेवावासा वाटला तरी चालेल — पुन्हा लावता येतो
दारू प्यायली असेल तर हे वाचा
दारूने त्रास कमी होत नाही. काही तासांपुरता बधिरपणा येतो, एवढंच.
पण त्याहून महत्त्वाचं हे — दारूमुळे विचारांवरचा ताबा सुटतो. शुद्धीत असताना जे विचार नुसते विचार राहिले असते, ते नशेत कृतीत उतरण्याचा धोका कितीतरी वाढतो.
म्हणून आज रात्री दोनच गोष्टी: अजून पिऊ नका, आणि एकटे राहू नका.
उद्या सकाळी वेगळं वाटतं. बहुतेकदा वाटतं.
घरातल्या कुणाची काळजी वाटत असेल तर
थेट विचारा.
“तुला कधी असं वाटतं का, की सगळं संपवावं?”
असं विचारल्याने त्यांच्या डोक्यात नसलेली कल्पना जाईल — ही भीती बहुतेकांना वाटते. ती चुकीची आहे. उलट, कुणीतरी नाव घेऊन विचारलं की बहुतेकांना हलकं वाटतं. ते ओझं ते तोवर एकटेच वाहत असतात.
घाबरत विचारण्यापेक्षा शांतपणे विचारा. आणि विचारल्यावर मध्ये न बोलता ऐका.
काय टाळावं
- वाद घालू नका. “एवढं काय झालं?”, “तुझ्याकडे तर सगळं आहे” — असं म्हटलं की माणूस बोलणं बंद करतो.
- गुपित ठेवण्याचं वचन देऊ नका. “कुणाला सांगणार नाही” असं म्हणू नका. त्याऐवजी सांगा — “मी तुला एकटं सोडणार नाही, आणि मदत मिळवण्यासाठी लागेल ते करेन.”
- धाक दाखवू नका. “असं केलंस तर घरादाराचं काय होईल” — यातून अपराधीपणा वाढतो, धोका कमी होत नाही.
- एकटं सोडू नका. विशेषतः पहिले काही दिवस.
घर सुरक्षित करा
काही दिवसांपुरतं घरातल्या धोकादायक ठरू शकणाऱ्या वस्तू आणि सगळी औषधं दुसऱ्या कुणाच्या ताब्यात द्या. कुलूपबंद करा, किंवा घराबाहेर ठेवा.
हा अविश्वास नाही. आत्ताचा क्षण आणि कृती यांच्यामध्ये थोडं अंतर निर्माण करणं आहे. आणि बऱ्याचदा तेवढं अंतर पुरून जातं.
एक प्रसंग
खालचा प्रसंग अनेक अनुभवांवरून तयार केलेला काल्पनिक प्रसंग आहे. कुठल्याही एका व्यक्तीचा नाही.)
अठ्ठावीस वर्षांचा मुलगा. नोकरी गेलेली, डोक्यावर कर्ज, आणि घरी सांगायची हिंमत नाही. तीन महिने धड झोप नाही.
एका रात्री त्याने धाकट्या बहिणीला फोन केला. काही खास सांगायला नाही. नुसतंच “झोप येत नाहीये” एवढंच.
तिने विचारलं, “दादा, तू ठीक आहेस ना?”
तो गप्प बसला. बराच वेळ.
त्या गप्प बसण्यावरूनच तिला कळलं. ती त्याच रात्री गाडी काढून त्याच्याकडे गेली. फार काही बोलली नाही. फक्त थांबली.
पुढच्या आठवड्यात दोघं डॉक्टरकडे गेले. उपचार सुरू झाले. कर्ज तसंच होतं, नोकरीही लगेच मिळाली नाही. पण झोप परत आली. आणि झोप आल्यावर तेच प्रश्न वेगळे दिसायला लागले.
त्या रात्री तिने फार मोठं काही केलं नव्हतं. फक्त विचारलं होतं, आणि थांबली होती.
तीन गैरसमज
“विचारलं तर त्याच्या डोक्यात कल्पना येईल.”
असे केल्याने विचार येत नाही. उलट विचारणं हा त्या व्यक्तीसाठी मदतीचा दरवाजा उघडतो.
“जे बोलून दाखवतात ते करत नाहीत.”
हा समज अतिशय धोकादायक आहे. बोलून दाखवणं हे बहुतेकदा शेवटचं आवाहन असतं. ही खरी तर मदतीची हाक असते.
“एकदा असे विचार आले की ते कायमचे.”
नाही. ही मनाची एक तीव्र अवस्था असते — आजारपणासारखी. ती बदलते. आणि उपचारांनी लवकर बदलते.
कायद्यातलं एक महत्त्वाचं कलम
मानसिक आरोग्य सेवा कायदा २०१७ च्या कलम ११५ नुसार — आत्महत्येचा प्रयत्न करणारी व्यक्ती तीव्र मानसिक तणावाखाली होती, असं गृहीत धरलं जातं. तिच्यावर खटला भरला जात नाही.
म्हणजे: रुग्णालयात नेल्यावर पोलिसांची केस होईल ही भीती बाळगण्याचं कारण नाही. कायद्याच्या दृष्टीने ती व्यक्ती गुन्हेगार नाही — रुग्ण आहे. आणि तिला उपचार व पुनर्वसन मिळण्याचा हक्क आहे.
ही गोष्ट अनेक कुटुंबांना माहीत नसते. आणि नेमकी त्यामुळेच मदत मागायला उशीर होतो.
यानंतर काय
फोन करून झाल्यावर, किंवा ती रात्र निभावल्यावर — पुढचं पाऊल म्हणजे नियमित मदत.
असे विचार सहसा कशाचं तरी लक्षण असतात. नैराश्य, दीर्घकाळचा ताण, व्यसन, कधी शारीरिक आजारही. ते नेमकं काय आहे हे तपासता येतं, आणि त्यावर उपचार आहेत.
कुठे जायचं:
- टेली-मानसवरून जवळच्या सरकारी सेवेकडे संदर्भ मिळतो
- जिल्हा रुग्णालयातील मानसिक आरोग्य विभाग
- खासगी मानसोपचारतज्ज्ञ
- सुरुवात नेहमीच्या फॅमिली डॉक्टरकडूनही करता येते
आधार
टेली-मानस, राष्ट्रीय टेली मानसिक आरोग्य कार्यक्रम — आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार
मानसिक आरोग्य सेवा कायदा, २०१७ — कलम ११५
जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) — आत्महत्या प्रतिबंधाविषयी मार्गदर्शक सूचना
सूचना
हे पान माहितीसाठी आहे. हा वैद्यकीय सल्ला नाही आणि प्रत्यक्ष तपासणीची जागा तो घेऊ शकत नाही. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीतल्या कुणाला त्रास होत असेल तर पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तातडीच्या परिस्थितीत १४४१६ किंवा ११२ वर फोन करा.