drmukteshdaund

मानसिक आजार म्हणजे काय? वेड नाही, आजार आहे

मानसिक आजार म्हणजे काय? वेड नाही, आजार आहे

थोडक्यात

मानसिक आजार म्हणजे मेंदूच्या कामात झालेला बिघाड. तो विचार, भावना, झोप, वागणं आणि रोजचं काम यांच्यावर परिणाम करतो.

हा मनाचा कमकुवतपणा नाही. चारित्र्याचा दोष नाही. आणि “वेड” तर मुळीच नाही.

मधुमेह किंवा रक्तदाबासारखाच हा एक आजार आहे — तपासता येणारा, आणि उपचार करता येणारा.

"वेड" या एका शब्दाने केलेलं नुकसान

मराठीत मानसिक आजाराचं नाव घेतलं की डोळ्यासमोर एकच चित्र येतं.

रस्त्यावरचा, फाटक्या कपड्यांतला, स्वतःशीच बोलणारा माणूस.

आणि इथेच दोन चुका होतात.

पहिली — घरातल्या माणसाला त्रास होत असतो, पण तो या चित्रासारखा दिसत नाही. मग वाटतं, याला काही झालेलं नाही. आळशी झालाय. लाडावलाय. मुद्दाम करतोय.

दुसरी — डॉक्टरकडे जायचं म्हटलं की भीती वाटते. कारण जाणं म्हणजे त्या चित्रात बसणं, असं वाटतं.

प्रत्यक्षात मानसोपचारतज्ज्ञाकडे येणाऱ्या बहुसंख्य लोकांचं आयुष्य बाहेरून पूर्णपणे सामान्य दिसतं. ते नोकरी करतात, संसार सांभाळतात, कुणाला काही कळतही नाही.

“वेड” हा एक शब्द वेगवेगळ्या डझनभर आजारांना एकाच खणात कोंबतो. आणि तो खण भीतिदायक असल्याने कुणी त्याच्या जवळही जात नाही.

मग मानसिक आजार म्हणजे नेमकं काय?

मेंदू हा शरीरातला एक अवयव आहे. हृदयासारखा, यकृतासारखा.

तो विचार करण्याचं, भावना सांभाळण्याचं, झोप नियंत्रित करण्याचं, आणि निर्णय घेण्याचं काम करतो.

या कामात बिघाड झाला — तर त्याला मानसिक आजार म्हणतात.

बिघाड शरीरात दिसत नाही म्हणून तो नाही असं नाही. रक्तदाबही डोळ्यांना दिसत नाही.

दुःख आणि आजार — फरक कसा ओळखायचा

हा सगळ्यात महत्त्वाचा भाग आहे, आणि सगळ्यात जास्त गैरसमज इथेच आहेत.

वाईट वाटणं हा आजार नाही. काळजी वाटणं हा आजार नाही. कुणी गेल्यावर दुःख होणं, नोकरी गेल्यावर खचणं, परीक्षेच्या आधी भीती वाटणं — हे सगळं माणूस असण्याचा भाग आहे.

आम्ही तीन गोष्टी बघतो:

  • किती दिवस — दोन दिवस की दोन महिने? त्रास टिकून राहतोय का?
  • किती तीव्र — सहन होण्यासारखा आहे, की तो सगळं व्यापून टाकतोय?
  • किती अडथळा — झोप, जेवण, काम, नाती यांच्यावर परिणाम होतोय का?

तिन्हींची उत्तरं “होय” असतील, तेव्हा ते नुसतं दुःख राहत नाही.

आणि लक्षात ठेवा — निदान करणं हे डॉक्टरचं काम आहे. वरच्या तीन प्रश्नांचा उपयोग स्वतःचं निदान करण्यासाठी नाही, तर मदत घ्यावी का हे ठरवण्यासाठी आहे.

हे कशामुळे होतं?

एका कारणाने नाही. अनेक गोष्टी एकत्र येतात.

  • मेंदूतील रासायनिक आणि रचनात्मक बदल
  • अनुवंश — घरात कुणाला असेल तर शक्यता वाढते. पण वाढते एवढंच; होतंच असं नाही.
  • आयुष्यातल्या घटना — दीर्घकाळचा ताण, मोठं नुकसान, हिंसा, एकटेपणा
  • व्यसन — दारू आणि इतर अमली पदार्थ
  • काही शारीरिक आजार — थायरॉइड, जीवनसत्त्वांची कमतरता, मेंदूचे काही आजार, आणि काही औषधांचे परिणाम

तो शेवटचा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. म्हणूनच पहिल्या भेटीत शारीरिक तपासण्याही सांगितल्या जातात — नैराश्यासारखी दिसणारी लक्षणं कधीकधी थायरॉइडची असतात.

आणि हे कशामुळे होत नाही

मनाचा कमकुवतपणा · देवावर श्रद्धा नसणं · आईवडिलांचं चुकीचं संगोपन · "जास्त विचार" करणं · मागच्या जन्मीचं काही · कुणाची नजर लागणंयातलं एकही कारण नाही. आणि यातलं कुठलंही कारण मानलं, की उपचाराला उशीर होतो — एवढाच त्याचा परिणाम होतो.

कोणकोणते आजार असतात?

ही यादी स्वतःचं निदान करण्यासाठी नाही. नावं कळावीत, आणि “वेड” या एका शब्दात किती वेगवेगळ्या गोष्टी कोंबल्या जातात हे लक्षात यावं — एवढ्यासाठी आहे.

आजार
ढोबळमानाने काय दिसतं

किती जणांना होतो?

राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य सर्वेक्षणानुसार (NIMHANS, २०१५–१६) —

  • भारतात साधारण दर दहा प्रौढांपैकी एकाला कुठला ना कुठला मानसिक आजार असतो
  • आणि त्यांच्यापैकी बहुसंख्य लोकांना कधीच उपचार मिळत नाहीत

दुसरा मुद्दा पहिल्यापेक्षा गंभीर आहे.

आजार दुर्मीळ नाही. उपचार दुर्मीळ आहेत. आणि त्याचं कारण औषधांची कमतरता नाही — बहुतेकदा कारण हेच असतं की तो आजार आहे हे कुणी ओळखलंच नाही.

उपचार होतात का?

होतात. पण इथे प्रामाणिक असणं गरजेचं आहे.

बहुतेक मानसिक आजारांवर परिणामकारक उपचार उपलब्ध आहेत. काही आजार पूर्ण बरे होतात. काही आजारांत औषध दीर्घकाळ चालू ठेवावं लागतं — मधुमेहासारखं — आणि तसं केलं तर माणूस पूर्णपणे सामान्य आयुष्य जगतो.

पहिल्या प्रयत्नात योग्य उपचार सापडेलच असं नाही. कधी औषध बदलावं लागतं, कधी मात्रा. यात काही चुकलेलं नसतं — प्रत्येकाचा मेंदू वेगळा असतो.

आणि वेळ लागतो. दोन दिवसांत फरक पडत नाही. आठवड्यांचा हिशोब असतो.

जो कुणी “आठवड्यात पूर्ण बरं करून देतो” असं सांगत असेल, तिथे थांबा आणि विचार करा.

कुणाकडे जायचं?

इथे बहुतेकांचा गोंधळ होतो, म्हणून स्पष्ट करून घेऊ.

दोघं-तिघं मिळून काम करतात. औषध आणि थेरपी हे एकमेकांचे पर्याय नाहीत — बऱ्याचदा दोन्ही लागतात.

एक सावधगिरीची सूचना: “समुपदेशक” ही पदवी भारतात सगळीकडे सारखी नियंत्रित नाही. त्यामुळे कुणाकडे जाताना त्यांचं शिक्षण काय आहे हे विचारून घ्या. विचारणं असभ्य नाही.

सुरुवात कुठून करावी हे माहीत नसेल तर — नेहमीच्या फॅमिली डॉक्टरकडून, किंवा जिल्हा रुग्णालयातील मानसिक आरोग्य विभागातून. टेली-मानस (१४४१६) वरही मार्गदर्शन आणि संदर्भ मिळतो.

एक प्रसंग

(हा अनेक अनुभवांवरून तयार केलेला काल्पनिक प्रसंग आहे. कुठल्याही एका व्यक्तीचा नाही.)

अडतिशीचा माणूस. सरकारी नोकरी. एक दिवस सुट्टी घेतली, मग दुसरी, मग रजा वाढतच गेली.

घरातून बाहेर पडेना. दिवसभर पडून राहायचा. आंघोळ बंद झाली. कुणी बोललं तर उत्तर नाही.

घरात ठरलं — आळशी झालाय. बायकोने लाडावून ठेवलंय. “जरा धाकात ठेवा” असा सल्ला अनेकांनी दिला.

दोन वर्षं अशीच गेली. नोकरी गेली. घरात रोज भांडणं.

मग एका नातेवाइकाने — ज्यांच्या घरात आधी असंच काहीतरी झालं होतं — सांगितलं, “एकदा डॉक्टरांना दाखवा.”

निदान झालं. उपचार सुरू झाले. काही महिन्यांत तो पुन्हा कामाला लागला.

ती दोन वर्षं आजारामुळे गेली नव्हती. आजार ओळखला गेला नाही, म्हणून गेली.

मदत कधी घ्यावी?

वाट बघू नका, जर —

  • त्रास काही आठवडे टिकून आहे आणि कमी होत नाहीये
  • झोप, जेवण, काम किंवा नाती यांच्यावर परिणाम होतोय
  • वागण्यात मोठा बदल आला आहे, जो घरातल्यांना जाणवतोय
  • नसलेलं दिसतंय किंवा ऐकू येतंय, किंवा तीव्र संशय वाटतोय
  • दारू किंवा इतर पदार्थांचं प्रमाण वाढलंय
  • जगण्याची इच्छा नाही असं वाटतंय — यासाठी वाट अजिबात बघू नका

शेवटचा मुद्दा असेल तर आत्ता मदत घ्या. टेली-मानस — १४४१६. मोफत, २४ तास, मराठीत.

देवधर्म, उपास-तापास आणि उपचार

बहुतेक घरांत आधी देवधर्म होतो, मग डॉक्टर. हे नाकारण्यात अर्थ नाही, आणि त्यावर टीका करण्यातही नाही.

आमचं म्हणणं एवढंच — दोन्हीत निवड करावी लागत नाही. उपचार घेतल्याने कुणाची श्रद्धा कमी होत नाही.

पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा. काही परिस्थितींत वेळ हा सगळ्यात महत्त्वाचा घटक असतो — विशेषतः जेव्हा माणूस स्वतःला इजा करून घेण्याबद्दल बोलतोय, जेवण-पाणी सोडलंय, किंवा वागणं पूर्णपणे बदललंय.

अशा वेळी थांबू नका. समांतर चालू ठेवा, पण डॉक्टरकडे जाण्याचं पुढे ढकलू नका.

प्रश्न आणि उत्तरं

मानसिक आजार पूर्ण बरा होतो का?

काही आजार पूर्ण बरे होतात. काहींत औषध दीर्घकाळ घ्यावं लागतं, पण त्याबरोबर पूर्ण सामान्य आयुष्य जगता येतं. कोणता प्रकार आहे हे तपासणीनंतर डॉक्टर सांगू शकतात.

आमच्या घराण्यात कुणालाच नव्हतं. मग याला का?

अनुवंश हे अनेक कारणांपैकी एक आहे, एकमेव नाही. घरात कुणालाच नसतानाही आजार होऊ शकतो. आणि घरात कुणाला असला तरी होईलच असं नाही.

जास्त विचार केल्याने होतो का?

उलट आहे. जास्त विचार येणं हे बऱ्याचदा आजाराचं लक्षण असतं, कारण नाही.

मानसोपचारतज्ज्ञाकडे गेल्याचं इतरांना कळतं का?

वैद्यकीय माहिती गोपनीय असते. तुमच्या परवानगीशिवाय ती कुणाला दिली जात नाही.

लहान मुलांनाही होतो का?

होतो. लहान वयात लक्षणं वेगळी दिसतात — अभ्यासात लक्ष न लागणं, चिडचिड, शाळेत जायला नकार, झोप आणि जेवणातले बदल.

आधार

  • राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य सर्वेक्षण (National Mental Health Survey) २०१५–१६, NIMHANS, बेंगळुरू — आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार
  • मानसिक आरोग्य सेवा कायदा, २०१७

सूचना

हे पान माहितीसाठी आहे. हा वैद्यकीय सल्ला नाही आणि प्रत्यक्ष तपासणीची जागा तो घेऊ शकत नाही. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीतल्या कुणाला त्रास होत असेल तर पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तातडीच्या परिस्थितीत १४४१६ किंवा ११२ वर फोन करा.

Scroll to Top