मानसिक आजाराच्या औषधांची सवय लागते का?
मानसिक आजाराच्या औषधांची सवय लागते का?
थोडक्यात
बहुतेक मानसोपचाराच्या औषधांची सवय लागत नाही. त्यांची तलफ येत नाही, मात्रा वाढवत न्यावी लागत नाही, आणि त्यांनी कसलीही नशा होत नाही.
एका गटाची मात्र लागू शकते — झोपेच्या आणि चिंतेच्या काही गोळ्या. आणि नेमकी म्हणूनच त्या मोजके दिवसच दिल्या जातात.
पण खरी अडचण वेगळीच आहे. औषधाची सवय लागण्यापेक्षा, बरं वाटल्यावर स्वतःच्या मनाने ते बंद करणं — हे कितीतरी जास्त वेळा त्रासाचं कारण ठरतं.
हा प्रश्न प्रत्येक घरात विचारला जातो
आणि तो सहसा रुग्ण विचारत नाही. विचारणारे दुसरेच असतात.
काका. शेजारी. व्व्हॉट्सॲपवरचा एक मेसेज. कधी दुसऱ्या पॅथीचे डॉक्टर.
“ही औषधं सुरू करू नकोस. एकदा सुरू केली की आयुष्यभर सुटत नाहीत.”
हे सांगणाऱ्यांचा हेतू वाईट नसतो. काळजीच असते. पण या एका वाक्यामुळे किती जणांचे उपचार अर्धवट थांबतात, हे रोज बघायला मिळतं.
म्हणून हा प्रश्न नीट सोडवून घेऊ.
आधी "सवय" म्हणजे काय ते ठरवू
|
काय
|
म्हणजे काय
|
उदाहरण
|
|---|---|---|
वडिलांच्या रक्तदाबाच्या गोळीबद्दल कुणी “त्यांना गोळीचं व्यसन लागलंय” असं म्हणत नाही. मानसिक आजाराच्या औषधाबद्दल मात्र म्हटलं जातं. फरक औषधात नाही — आजाराकडे बघण्याच्या नजरेत आहे.
मग नेमकं कशाची सवय लागते आणि कशाची नाही
सवय लागत नाही अशी औषधं
नैराश्यावरची औषधं, गंभीर मानसिक आजारांवरची औषधं, आणि मूड स्थिर ठेवणारी औषधं — या तिन्ही गटांची सवय लागत नाही.
म्हणजे काय? यांची तलफ येत नाही. जास्त घ्याव्याशा वाटत नाहीत. मात्रा वाढवत न्यावी लागत नाही. आणि यांनी कसलीही नशा किंवा “किक” येत नाही.
बरेच जण मानतात की ही औषधं घेतल्यावर एक प्रकारची धुंदी येते, आणि म्हणून ती सोडवत नाहीत. तसं काहीही होत नाही.
सवय लागू शकते अशी औषधं
झोपेसाठी आणि तीव्र चिंतेसाठी दिल्या जाणाऱ्या काही गोळ्या मात्र वेगळ्या आहेत. त्या बरेच महिने सलग घेतल्या, तर शरीराला त्यांची गरज भासू लागते आणि मात्रा वाढवावी लागू शकते.
हे डॉक्टरांना माहीत असतं. म्हणूनच त्या मोजके दिवस किंवा काही आठवडे दिल्या जातात, आणि नंतर हळूहळू कमी करून बंद केल्या जातात.
तुम्हाला अशी गोळी बरेच महिने चालू असेल, तर पुढच्या भेटीत ती अजून लागते का हे विचारा. हा योग्य प्रश्न आहे आणि डॉक्टरांना तो आवडेल.
मग बंद केल्यावर त्रास का होतो?
इथे बहुतेकांची फसगत होते.
नैराश्याचं औषध अचानक बंद केल्यावर काही जणांना चक्कर येते, डोकं गरगरतं, अंगातून वीज गेल्यासारखं वाटतं, ताप आल्यासारखं वाटतं, चिडचिड होते, झोप बिघडते.
हे सुरू होतं औषध बंद केल्यावर एक-दोन दिवसांतच. आणि लोक म्हणतात — “बघा, सवय लागली होती.”
पण हे व्यसन नाही. तलफ नसते. औषध मिळावं म्हणून धडपड होत नाही. हा शरीराचा पुन्हा जुळवून घेण्याचा काळ असतो, आणि तो काही दिवसांत संपतो.
आणि हा त्रासही टाळता येतो — औषध एकदम बंद न करता हळूहळू कमी करत नेलं, तर बहुतेकदा काहीच होत नाही. डॉक्टर तेच करतात.
किती दिवस घ्यावी लागतात?
याचं एकच उत्तर नाही. ते आजारावर आणि तो कितव्यांदा झालाय यावर ठरतं.
- पहिल्यांदाच नैराश्य आलं असेल — बरं वाटायला लागल्यानंतरही औषध काही महिने चालू ठेवलं जातं. हे “जास्तीचं” औषध नाही, तो उपचाराचाच भाग आहे.
- आजार पुन्हा पुन्हा होत असेल — तर जास्त काळ.
- काही आजारांत औषध दीर्घकाळ चालू ठेवावं लागतं, इतर दीर्घकालीन आजारांसारखं.
महत्त्वाचं हे — किती दिवसांचा बेत आहे हे तुम्हाला माहीत असायला हवं. माहीत नसेल तर विचारा. “बघू या” हे उत्तर पुरेसं नाही.
सगळ्यात मोठी चूक
बरं वाटायला लागलं की औषध बंद करणं.
हे इतकं स्वाभाविक वाटतं. ताप उतरला की गोळी बंद, तसंच.
पण इथे तर्क वेगळा आहे. बरं वाटणं म्हणजे औषध काम करतंय, याचा अर्थ आजार संपला असा नाही. लवकर बंद केलं तर तो परत येण्याची शक्यता लक्षणीय वाढते — आणि परत आलेला त्रास आवरायला आधीपेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो.
म्हणून औषध बंद करण्याचा निर्णय डॉक्टरांबरोबर घ्यायचा असतो. बंद करायचंच नाही असं नाही — वेळ आली की केलंच पाहिजे. फक्त एकट्याने नाही.
साइड इफेक्ट्सबद्दल प्रामाणिकपणे
होतात. हे नाकारण्यात अर्थ नाही.
सुरुवातीचे काही दिवस मळमळ, झोप जास्त येणं किंवा कमी होणं, तोंड कोरडं पडणं, पोट बिघडणं — असं काही होऊ शकतं. बहुतेक त्रास पहिल्या दोन आठवड्यांत असतो आणि आपोआप कमी होतो.
काही त्रास टिकतात. मग औषध बदलता येतं, मात्रा बदलता येते, वेळ बदलता येते. पर्याय असतात.
पण त्यासाठी डॉक्टरांना ते कळायला हवं. न सांगता गोळी बंद करणं — हा सगळ्यात वाईट पर्याय आहे.
आणि एक गोष्ट लक्षात ठेवा. “औषधामुळे सुस्त वाटतंय” असं वाटत असेल, तर ते औषधामुळे असेलही, किंवा आजार अजून पूर्ण गेला नसल्यामुळेही असू शकतं. हे दोन्ही वेगळं ओळखणं हे डॉक्टरांचं काम आहे — अंदाजाने ठरवण्यासारखं नाही.
एक प्रसंग
हा अनेक अनुभवांवरून तयार केलेला काल्पनिक प्रसंग आहे. कुठल्याही एका व्यक्तीचा नाही.)
चौतिशीच्या एक बाई. नैराश्यावर उपचार सुरू झाले. दोन महिन्यांत झोप सुधारली, कामात लक्ष लागायला लागलं, घरात पुन्हा बोलणं सुरू झालं.
एका दुपारी शेजारच्या काकू आल्या. गोळ्यांची पाकिटं बघितली आणि म्हणाल्या — “अगं, ही औषधं सवय लावतात. आता बरं वाटतंय ना, बंद कर.”
तिने बंद केली. डॉक्टरांना सांगितलं नाही, कारण सांगितलं तर ते नको म्हणतील असं वाटलं.
पहिले तीन आठवडे काही जाणवलं नाही. मग हळूहळू झोप पुन्हा उडाली. मग सकाळी उठवेना. तिसऱ्या महिन्यात ती पहिल्यापेक्षा वाईट अवस्थेत परत आली.
उपचार पुन्हा सुरू झाले. या वेळी स्थिरायला जास्त वेळ लागला.
डॉक्टरांनी तिला एकच गोष्ट सांगितली — औषध बंद करावंसं वाटणं चूक नव्हती. न सांगता बंद करणं चूक होती. विचारलं असतं, तर कदाचित तीच वेळ नव्हती एवढंच सांगितलं असतं. किंवा कमी करत बंद करता आलं असतं.
डॉक्टरांना विचारायचे पाच प्रश्न
पुढच्या भेटीत हे विचारा. फोनवर लिहून ठेवा, नाहीतर तिथे आठवत नाही.
- हे औषध नेमकं कशासाठी आहे?
- साधारण किती दिवसांचा बेत आहे, आणि पुढची तपासणी कधी?
- याची सवय लागते का? यातलं काही झोपेचं किंवा चिंतेचं औषध आहे का?
- सुरुवातीचे काही दिवस काय त्रास होऊ शकतो, आणि कशाची वाट बघायची नाही?
- बंद करायची वेळ येईल तेव्हा ती कशी करायची?
हे प्रश्न विचारल्याने डॉक्टर नाराज होत नाहीत. उलट, जो रुग्ण असे प्रश्न विचारतो त्याचे उपचार जास्त चांगले चालतात.
घरातल्यांसाठी
घरातल्या कुणाचे उपचार सुरू असतील, तर एक गोष्ट टाळा — “आता बंद कर” असं सांगणं.
काळजी वाटत असेल तर त्यांच्याबरोबर पुढच्या भेटीला जा आणि तिथे विचारा. दहा मिनिटं लागतील.
आणि लक्षात ठेवा — औषधं सुरू असताना माणूस शांत झाला, नीट झोपायला लागला, कामावर जायला लागला, तर याचा अर्थ “आता गरज संपली” असा नाही. उलट, हेच औषध चालू ठेवण्याचं कारण आहे.
प्रश्न आणि उत्तरं
ही औषधं मेंदूला कमजोर करतात का?
नाही. उलट उपचार न केलेला आजार जास्त काळ राहिला, तर त्याचा परिणाम रोजच्या कामावर आणि नात्यांवर होतो.
एकदा सुरू केली की आयुष्यभर घ्यावी लागतात का?
बहुतेकदा नाही. काही आजारांत दीर्घकाळ लागतात, पण ते आधीच सांगितलं जातं. “आयुष्यभर” हा नियम नाही.
गरोदर आहे किंवा नियोजन आहे — काय करावं?
डॉक्टरांना ताबडतोब सांगा, पण स्वतःच्या मनाने औषध बंद करू नका. गरोदरपणात औषधं कशी सांभाळायची यावर उपाय असतात, आणि अचानक बंद करणं हा त्यातला सुरक्षित पर्याय नाही.
औषध चालू असताना दारू घेतली तर चालतं का?
टाळा. दोन्हीचा मेंदूवर परिणाम होतो आणि एकत्र घेतल्यास तो अनपेक्षित असू शकतो. किती घेता हे डॉक्टरांना खरं सांगा.
आयुर्वेदिक किंवा इतर उपचारांबरोबर घेता येतं का?
तुम्ही जे काही घेताय ते सगळं डॉक्टरांना सांगा — काढे, गोळ्या, कुणी दिलेली पुडी, सगळं. यावर कुणी टीका करणार नाही. पण काही गोष्टी एकत्र घेतल्यास परिणाम बदलतो, आणि ते आधी माहीत असणं गरजेचं आहे.
आधार
- Kato M, Hori H, Inoue T, et al. Discontinuation of antidepressants after remission with antidepressant medication in major depressive disorder: a systematic review and meta-analysis. Molecular Psychiatry, 2021
- American Psychiatric Association — practice guidance on continuation-phase treatment following remission
सूचना
हे पान माहितीसाठी आहे. हा वैद्यकीय सल्ला नाही आणि प्रत्यक्ष तपासणीची जागा तो घेऊ शकत नाही. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीतल्या कुणाला त्रास होत असेल तर पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तातडीच्या परिस्थितीत १४४१६ किंवा ११२ वर फोन करा.