तंबाखू, गुटखा, मिश्री — सोडायचं कसं?
तंबाखू, गुटखा, मिश्री — सोडायचं कसं?
थोडक्यात
मिश्री ही तंबाखूच आहे. दात घासण्याची सवय म्हणून लावली जात असली, तरी तिच्यात तंबाखूच असतो.
आणि एक चांगली बातमी: दारूच्या उलट, तंबाखू अचानक सोडणं धोकादायक नाही. त्रास होतो, पण तो सुरक्षित असतो.
म्हणजे “आजपासून बंद” असं ठरवता येतं. फक्त तयारीनिशी ठरवलं तर टिकण्याची शक्यता कितीतरी वाढते.
आधी मिश्रीबद्दल — कारण हे बहुतेकांना माहीत नाही
घरात मिश्री येते ती व्यसन म्हणून नाही. ती येते दातांच्या काळजीचा भाग म्हणून.
आईकडून मुलीकडे. “दात स्वच्छ राहतात, हिरड्या घट्ट होतात.” कुणी तिला तंबाखू म्हणत नाही.
पण मिश्री म्हणजे भाजलेली तंबाखू पावडर. त्यात तंबाखूच आहे — फक्त तो खाल्ला जात नाही, हिरड्यांवर घासला जातो.
आणि तोंडाच्या आतल्या पातळ त्वचेतून तो शरीरात जातो. निकोटीन तसंच जातं, आणि इतर घातक घटकही तसेच जातात.
म्हणून जर तुम्ही रोज मिश्री लावत असाल, तर तुम्ही रोज तंबाखू घेताय. सिगारेट ओढत नसलात तरी.
हे सांगण्याचा उद्देश दोष देणं नाही. उद्देश एवढाच की जी गोष्ट तंबाखू म्हणून ओळखलीच जात नाही, ती सोडण्याचा प्रश्नही कधी येत नाही.
"मी सिगारेट ओढत नाही, फक्त खर्रा खातो"
हे वाक्यही रोज ऐकू येतं.
धूर नसतो म्हणून धोका नसतो, असा एक समज आहे. तो चुकीचा आहे — धोका फक्त वेगळा आहे.
सिगारेटचा मुख्य मारा फुफ्फुसांवर होतो. तंबाखू चघळण्याचा, धरून ठेवण्याचा किंवा घासण्याचा मारा तोंडावर होतो — हिरड्या, गाल, जीभ, घसा.
तोंडाचे कर्करोग भारतात मोठ्या प्रमाणात आढळतात, आणि त्यांचा थेट संबंध या पदार्थांशी आहे.
आणि निकोटीन हे निकोटीनच राहतं. सवय लागण्याच्या बाबतीत सिगारेट आणि खर्रा यात फरक नाही.
सुपारी एकटीसुद्धा निरुपद्रवी नाही
हे बहुतेकांना नवीन असतं.
“मी तंबाखूवाला खात नाही, साधा मसाला खातो” — असं म्हणणारे बरेच आहेत.
पण सुपारी स्वतःच घातक ठरू शकते. तंबाखू नसला तरी.
म्हणजे तंबाखूविरहित पान मसाला हा सुरक्षित पर्याय नाही. तो कमी वाईट पर्याय आहे, आणि ते दोन वेगळे शब्द आहेत.
दहा सेकंदांची तपासणी — आत्ता करा
तीन बोटं उभी करून तोंडात घालून बघा. आरामात मावतात का?मावत नसतील, तोंड पूर्वीइतकं उघडत नसेल, तिखट खाल्ल्यावर जळजळ होत असेल, किंवा गालाच्या आतल्या बाजूला पांढरे चट्टे किंवा घट्टपणा जाणवत असेल —तर वाट बघू नका. दंतवैद्य किंवा डॉक्टरांना दाखवा. हे लवकर कळलं तर बरंच काही टाळता येतं.
तोंड कमी उघडणं हे सुपारी आणि गुटख्यामुळे होणाऱ्या एका आजाराचं लक्षण असू शकतं. त्यात तोंडाच्या आतली त्वचा हळूहळू घट्ट होत जाते. सुरुवातीला जाणवत नाही, कारण बदल फार सावकाश होतो — आणि म्हणूनच स्वतःहून तपासून बघणं उपयोगी ठरतं.
सोडताना काय होतं — आणि हे महत्त्वाचं आहे
इथे एक स्पष्ट फरक सांगायचा आहे.
दारू रोज पिणाऱ्याने ती अचानक बंद केली, तर गंभीर, कधी जीवावर बेतणारा त्रास होऊ शकतो. त्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला आधी घ्यावा लागतो.
तंबाखूचं तसं नाही. तंबाखू अचानक सोडल्याने जीवाला धोका नसतो.
त्रास होतो — आणि तो खरा असतो. पण तो सुरक्षित असतो.
पहिल्या काही दिवसांत काय होऊ शकतं:
- तीव्र तलफ — पण एका तलफेची लाट साधारण काही मिनिटांतच ओसरते
- चिडचिड, अस्वस्थता, राग येणं
- लक्ष न लागणं
- झोप बिघडणं
- भूक वाढणं, थोडं वजन वाढणं
- बद्धकोष्ठता
सगळ्यात तीव्र काळ पहिला आठवडा असतो. दोन-तीन आठवड्यांत बरंचसं ओसरतं.
ती तलफेची लाट काही मिनिटांची असते — ही एक गोष्ट लक्षात ठेवली तर बरंच काम होतं. लाट आली की ती कायम राहणार असं वाटतं, पण तसं नसतं. फक्त ती काही मिनिटं काढायची असतात.
सोडायचं कसं — सात पायऱ्या
- तारीख ठरवा. आजपासून एक-दोन आठवड्यांतली. मनात नाही, लिहून ठेवा, आणि घरात सांगा.
- तुमची वेळ कोणती ते ओळखा. जेवणानंतर? चहाबरोबर? गाडी चालवताना? कामाच्या ताणात? मित्रांबरोबर? या वेळाच खरा शत्रू असतात, पदार्थ नाही.
- त्या वेळांसाठी आधीच पर्याय ठरवा. बडीशेप, वेलची, लवंग, चघळायला काहीतरी. जेवणानंतर लगेच उठून चालायला जाणं. चहाची जागा बदलणं.
- घर आणि गाडी साफ करा. आदल्या दिवशी. साठवून ठेवलेलं काही ठेवू नका — “शेवटचं म्हणून” ठेवलेलंच बहुतेकदा वापरलं जातं.
- घरच्यांना सांगा. आणि घरात दुसरं कुणी वापरत असेल, तर त्यांना सांगा की माझ्यासमोर नको.
- मदत घ्या. निकोटीन बदली उपचार (गम किंवा पॅच) उपलब्ध आहेत, आणि काहींसाठी डॉक्टर औषधही देऊ शकतात. हे कमकुवतपणाचं लक्षण नाही — त्रास कमी झाला की टिकण्याची शक्यता वाढते.
- पहिले तीन दिवस विशेष जपून. सगळ्यात कठीण तेच असतात.
मोफत मदत उपलब्ध आहे
राष्ट्रीय तंबाखू मुक्ती हेल्पलाइन — १८००-११-२३५६
मोफत. सकाळी ८ ते रात्री ८. प्रादेशिक भाषांतही समुपदेशन उपलब्ध आहे, आणि मुंबईतही केंद्र आहे.
एकदा नोंदणी केल्यावर ते स्वतःहून पाठपुरावा करतात — म्हणजे तुम्हाला दर वेळी फोन करावा लागत नाही.
एक अडचण प्रामाणिकपणे सांगतो: या हेल्पलाइनवर खूप फोन येतात आणि सगळ्यांना लगेच उत्तर मिळत नाही. लागलं नाही तर पुन्हा प्रयत्न करा.
याशिवाय शासनाची mCessation सेवा आहे — ०११-२२९०१७०१ या क्रमांकावर मिस्ड कॉल दिल्यावर नोंदणी होते.
आणि तुमचे नेहमीचे डॉक्टर, दंतवैद्य किंवा जिल्हा रुग्णालयातही यासाठी मदत मिळते.
पुन्हा सुरू झालं तर
बहुतेकांना पहिल्या प्रयत्नात जमत नाही. हे अपयश नाही.
जो माणूस चार वेळा प्रयत्न करून पाचव्यांदा सोडतो, त्याने आधीचे चार प्रयत्न वाया घालवलेले नसतात. प्रत्येक प्रयत्नात कुठे अडतं हे कळत जातं.
पुन्हा सुरू झालं तर एकच प्रश्न विचारा — कधी आणि कशामुळे? ते उत्तर पुढच्या प्रयत्नातली तयारी ठरवतं.
आणि लगेच पुन्हा तारीख ठरवा. “पुढच्या वर्षी बघू” म्हणू नका.
गुटखा बंदी असूनही मिळतो
महाराष्ट्रात गुटख्यावर बंदी आहे, हे खरं. आणि तो तरीही मिळतो, हेही खरं.
त्यामुळे “बंदी आहे” या एका गोष्टीवर विसंबून राहण्यात अर्थ नाही. निर्णय स्वतःचा घ्यावा लागतो.
एक गोष्ट मात्र लक्षात ठेवा — बंदी असल्यामुळे जे मिळतं त्यावर कसलंही नियंत्रण नसतं. आत काय आहे हे कुणालाच माहीत नसतं.
एक प्रसंग
(हा अनेक अनुभवांवरून तयार केलेला काल्पनिक प्रसंग आहे. कुठल्याही एका व्यक्तीचा नाही.)
बेचाळिशीच्या एक बाई. दंतवैद्याकडे गेल्या होत्या — हिरड्यांचा त्रास होता.
दंतवैद्यांनी विचारलं, “तंबाखू घेता का?”
त्या म्हणाल्या, “नाही हो, मी कधीच नाही.”
मग सहज बोलण्यात निघालं की त्या रोज सकाळी मिश्री लावतात. वीस वर्षांपासून. आईकडून शिकल्या होत्या.
त्यांना खरंच माहीत नव्हतं. “मला वाटलं ती दात घासायचीच पावडर आहे.”
सोडायला दीड महिना लागला. दोनदा पुन्हा सुरू झालं. तिसऱ्या वेळी टिकलं.
नंतर त्या म्हणाल्या — “वीस वर्षं मी लोकांना सांगत होते की मी तंबाखू घेत नाही. आणि मी खरंच बोलत होते.”
प्रश्न आणि उत्तरं
वीस वर्षं घेतल्यावर आता सोडून काय फायदा?
फायदा होतो. सोडल्यानंतर तोंडातल्या जखमा भरण्याची क्षमता सुधारते, आणि पुढचा धोका कमी होत जातो. किती वर्षं झाली यापेक्षा आजपासून काय, हे जास्त महत्त्वाचं.
हळूहळू कमी करत सोडावं का?
दोन्ही पद्धती वापरल्या जातात, पण बहुतेकांना ठरावीक तारखेला पूर्ण बंद करणं जास्त जमतं. हळूहळू कमी करताना “आजची एक चालेल” असं होत राहतं.
सोडल्यावर वजन वाढतं का?
काहींचं थोडं वाढतं. ते सांभाळता येतं, आणि तंबाखू चालू ठेवण्यापेक्षा ते कितीतरी कमी धोक्याचं आहे.
ई-सिगारेट किंवा वेप हा सुरक्षित पर्याय आहे का?
भारतात ई-सिगारेटच्या उत्पादन, विक्री आणि जाहिरातीवर बंदी आहे. आणि तो सोडण्याचा मार्ग म्हणून वापरण्याचा सल्ला दिला जात नाही — एक अवलंबित्व दुसऱ्याने बदलण्याचा धोका असतो.
घरातल्या मुलाला सवय लागली आहे, काय करावं?
रागावण्याने ती सुटत नाही. कधी सुरू झालं, कोणत्या वेळी होतं आणि मित्रांमध्ये काय चालतं — हे शांतपणे विचारा. आणि दंतवैद्याकडून सुरुवात करणं बऱ्याचदा सोपं जातं.
आधार
- राष्ट्रीय तंबाखू मुक्ती हेल्पलाइन (NTQLS) — आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार
- राष्ट्रीय तंबाखू नियंत्रण कार्यक्रम (NTCP) — mCessation सेवा
- जागतिक आरोग्य संघटना — तंबाखू आणि सुपारीविषयक मार्गदर्शन
सूचना
हे पान माहितीसाठी आहे. हा वैद्यकीय सल्ला नाही आणि प्रत्यक्ष तपासणीची जागा तो घेऊ शकत नाही. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीतल्या कुणाला त्रास होत असेल तर पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तातडीच्या परिस्थितीत १४४१६ किंवा ११२ वर फोन करा.