विसराळूपणा — वय झाल्यामुळे की डिमेंशिया?
विसराळूपणा — वय झाल्यामुळे की डिमेंशिया?
थोडक्यात
वय वाढलं की थोडा विसर पडतो — हे सामान्य आहे. नाव आठवत नाही, चष्मा कुठे ठेवला ते आठवत नाही. हे काळजीचं कारण नाही.
काळजी करावी जेव्हा विसरणं वाढत जातं आणि रोजची कामं बिघडायला लागतात — स्वयंपाक, पैसे, ओळखीचा रस्ता, वेळेचं भान.
आणि सगळ्यात महत्त्वाचं — प्रत्येक विसराळूपणा डिमेंशिया नसतो. काही कारणं तपासणीने कळतात आणि त्यातली काही पूर्ण बरी होतात. म्हणून तपासून घेणं हा वेळ वाया घालवणं नाही.
"वय झालंय, आता काय होणार"
हा फरक तासांचा किंवा प्रमाणाचा नाही. तो प्रकाराचा आहे.
|
वयामुळे होणारा विसर
|
तपासून घ्यावा असा विसर
|
|---|---|
उजव्या रकान्यातलं काही वारंवार होत असेल — आणि विशेषतः ते वाढत चाललं असेल — तर तपासून घ्या.
हे यादीतून स्वतःचं निदान करण्यासाठी नाही. डॉक्टरकडे जावं की नाही हे ठरवण्यासाठी आहे.
फक्त विसरणं नाही — हे बदलही बघा
बरीच कुटुंबं फक्त स्मरणशक्तीकडे बघतात. पण सुरुवातीचे बदल दुसरीकडे दिसतात.
- स्वभावात बदल — शांत माणूस चिडचिडा होणं, किंवा उलट
- आवडीच्या गोष्टींतला रस जाणं, लोकांत मिसळणं बंद होणं
- पैशांचे हिशोब चुकणं, बिलं थकणं
- तेच प्रश्न पुन्हा पुन्हा विचारणं
- स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष — आंघोळ, कपडे
- वस्तू विचित्र ठिकाणी सापडणं — फ्रिजमध्ये चप्पल, कपाटात भांडी
- रात्री गोंधळ वाढणं
यातले काही बदल स्मरणशक्तीच्या तक्रारीच्या आधी दिसतात, आणि तेच बहुतेकदा दुर्लक्षित राहतात.
आधी हे तपासून घ्या — यातली काही कारणं बरी होतात
व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता · थायरॉइड · नैराश्य · चालू असलेल्या इतर औषधांचे परिणाम · ऐकू कमी येणं · दारू · झोपेत श्वास अडणं · डोक्याला मार लागलेला असणं · संसर्ग किंवा शरीरातला इतर बिघाड
यातलं काही असेल आणि त्यावर उपचार झाले, तर स्मरणशक्ती बरीच सुधारू शकते. म्हणूनच पहिल्या भेटीत रक्ताच्या चाचण्या सांगितल्या जातात.
ऐकू कमी येणं हा मुद्दा विशेष लक्षात ठेवा. नीट ऐकू येत नसेल तर माणूस उत्तरं चुकवतो, संभाषणातून बाहेर पडतो, आणि गोंधळल्यासारखा दिसतो. घरातल्यांना वाटतं की विसरतोय. प्रत्यक्षात त्याला ऐकूच येत नसतं.
नैराश्य डिमेंशियासारखं दिसू शकतं
हे विशेष महत्त्वाचं आहे, म्हणून वेगळं सांगतो.
वयस्कर माणसाला नैराश्य आलं की तो गप्प होतो, कशात लक्ष लागत नाही, विसरतो, आणि काहीच करावंसं वाटत नाही.
बाहेरून हे डिमेंशियासारखंच दिसतं. आणि बरीच कुटुंबं तसंच समजतात.
फरक असा की नैराश्यावर उपचार आहेत, आणि ते केल्यावर स्मरणशक्तीही सुधारते.
म्हणून “आजोबा विसरतात” या तक्रारीत नैराश्य आहे का, हे तपासलंच पाहिजे. आणि दोन्ही एकत्र असणंही शक्य आहे.
तपासणीत काय होतं
भीतीदायक काही नसतं.
- बोलणं — काय बदललं, कधीपासून, किती वाढलं. यात घरातल्यांचं म्हणणं महत्त्वाचं असतं, कारण रुग्ण स्वतः बरंच कमी करून सांगतो.
- स्मरणशक्ती आणि विचारशक्तीच्या साध्या चाचण्या — प्रश्न विचारणं, काही लक्षात ठेवायला सांगणं, आकृती काढायला सांगणं
- शारीरिक तपासणी आणि रक्ताच्या चाचण्या
- गरज वाटल्यास मेंदूचा स्कॅन
आणि एक गोष्ट कुटुंबाने आधी तयार ठेवावी — चालू असलेल्या सगळ्या औषधांची यादी. काही औषधांचे मेंदूवर परिणाम होतात आणि ते बदलल्याने फरक पडू शकतो.
डिमेंशियाच निघालं तर — लवकर कळण्याचा फायदा काय?
प्रामाणिक राहू. डिमेंशिया पूर्ण बरा करणारा उपचार आज उपलब्ध नाही.
पण “उपाय नाही” आणि “काहीच करता येत नाही” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
लवकर कळल्याने हे मिळतं —
- सोबत असलेल्या बऱ्या होणाऱ्या कारणांवर उपचार होतात
- काही औषधांनी लक्षणं सांभाळता येतात
- घरातल्यांना काय अपेक्षित आहे हे कळतं, आणि अनपेक्षित धक्के कमी होतात
- रुग्ण स्वतः निर्णय घेण्याच्या स्थितीत असतानाच कागदोपत्री तयारी करता येते
- घरातली सुरक्षितता आधीच सांभाळता येते
- आणि सगळ्यात महत्त्वाचं — कुटुंबातले वाद कमी होतात. कारण जे वागणं “मुद्दाम” वाटत होतं, ते आजाराचा भाग आहे हे कळतं.
"सुनेने माझे पैसे चोरले"
हा भाग नीट वाचा, कारण याने अनेक घरं दुभंगलेली मी बघितली आहेत.
डिमेंशियामध्ये संशय हे एक नेहमीचं लक्षण आहे. आणि आरोप बहुतेकदा जवळच्या माणसावर होतो — सून, मुलगा, कामवाली.
पैसे चोरले. दागिने नेले. जेवणात काहीतरी घातलं. मला विष देताय.
घडतं काय, तर वस्तू कुठे ठेवली ते विसरलं जातं. आणि मेंदू त्या रिकाम्या जागी एक स्पष्टीकरण बसवतो — कुणीतरी नेलं असणार.
हे खोटं बोलणं नाही. त्यांना ते खरंच खरं वाटतं.
आणि ज्या सुनेवर आरोप होतो, तीच बहुतेकदा त्यांची सगळ्यात जास्त काळजी घेत असते. तिच्यासाठी हे फार दुखावणारं असतं, आणि तिला कुणी समजून घेत नाही.
अशा वेळी काय करावं
- वाद घालू नका. “मी नाही घेतले” हे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न निष्फळ ठरतो आणि भांडण वाढतं.
- शांतपणे शोधायला मदत करा. “चला, आपण बघू या कुठे ठेवलं असेल.”
- वस्तू सापडली की “बघा, मी म्हटलं होतं ना” असं म्हणू नका.
- जिथे वस्तू वारंवार सापडतात ती ठिकाणं लक्षात ठेवा.
- आणि घरातल्यांना समजावून सांगा की हा आजाराचा भाग आहे — विशेषतः ज्यांच्यावर आरोप होतो त्यांना.
घरात काय करावं, काय टाळावं
करा
- रोजची दिनचर्या ठरलेली ठेवा. तीच वेळ, तीच जागा, तोच क्रम — यामुळे गोंधळ कमी होतो.
- एका वेळी एकच सूचना, सोप्या वाक्यात.
- मोठं घड्याळ आणि कॅलेंडर दिसेल तिथे लावा.
- जुन्या आठवणी, जुनी गाणी, जुने फोटो — या गोष्टी बऱ्याचदा टिकून असतात आणि त्यांतून चांगला वेळ जातो.
- त्यांना जमतील ती कामं करू द्या. सगळंच काढून घेतलं की उतार वेगाने होतो.
टाळा
- “आत्ता तर सांगितलं होतं ना” — हे वाक्य टाळा. त्याने फक्त अपमान वाटतो.
- परीक्षा घेऊ नका. “मी कोण आहे सांगा बघू” असं विचारू नका.
- वाद घालू नका. चुकीची गोष्ट सांगितली तरी दुरुस्त करण्याचा अट्टहास नको.
- अचानक मोठे बदल नको — घर बदलणं, खोली बदलणं, माणसं बदलणं.
सुरक्षितता
- गॅस — बंद करायचा विसरला जातो. शक्य असल्यास आपोआप बंद होणारी सोय करा.
- घराबाहेर पडून वाट चुकणं — खिशात नाव, पत्ता आणि फोन नंबर असलेला कागद किंवा ओळखपत्र ठेवा. शेजाऱ्यांना कल्पना द्या.
- गाडी चालवणं — हा अवघड विषय आहे, पण एका टप्प्यावर थांबवावंच लागतं. डॉक्टरांना विचारा; बाहेरच्या माणसाने सांगितलं की ते सोपं जातं.
- पैसे आणि बँक — फसवणुकीचा धोका खरा असतो. फोनवरून येणाऱ्या मागण्यांबद्दल विशेष सावध राहा.
- बाथरूम — घसरण्याचा धोका. आधाराचे दांडे बसवा.
कागदोपत्री तयारी — आणि ती लवकर करा
रुग्ण स्वतः निर्णय घेऊ शकत असतानाच काही गोष्टी करून ठेवता येतात, आणि त्याने पुढे बरेच वाद टळतात.
मानसिक आरोग्य सेवा कायद्यानुसार व्यक्ती स्वतःचा प्रतिनिधी नेमू शकते, आणि पुढच्या उपचारांबद्दल आधीच लिहून ठेवू शकते. याविषयी सविस्तर स्वतंत्र लेख दिलेला आहे.
याशिवाय बँक, मालमत्ता आणि इतर व्यवहारांबाबतही वेळेत बोलून घ्या. हे संभाषण अवघड आहे, पण नंतर ते करताच येत नाही.
आणि काळजी घेणाऱ्यांचं काय?
डिमेंशियाची काळजी घेणं हे सगळ्यात थकवणाऱ्या कामांपैकी एक आहे — कारण ते वर्षानुवर्षं चालतं, आणि समोरच्या माणसाकडून “बरं वाटतंय” असं उत्तर कधीच मिळत नाही.
यावर स्वतंत्र लेख दिलेला आहे, आणि तो जरूर वाचा.
एक गोष्ट इथेच सांगतो — यात मदत घेणं आवश्यक आहे. एकट्याने वर्षानुवर्षं हे करता येत नाही, आणि तसा प्रयत्न करणं दोघांसाठीही वाईट ठरतं.
मदत कुठे मिळेल
- मानसोपचारतज्ज्ञ, मेंदूविकारतज्ज्ञ किंवा जिल्हा रुग्णालयातील मानसिक आरोग्य विभाग
- ARDSI — डिमेंशियासाठी काम करणारी देशपातळीवरची संस्था. महाराष्ट्रात पुणे आणि मुंबई इथे शाखा आहेत. [VERIFY — संपर्क क्रमांक प्रकाशनापूर्वी तपासा]
- टेली-मानस — १४४१६ वरून जवळच्या सेवेचा संदर्भ मिळतो
एक प्रसंग
(हा अनेक अनुभवांवरून तयार केलेला काल्पनिक प्रसंग आहे. कुठल्याही एका व्यक्तीचा नाही.)
अठ्ठ्याहत्तर वर्षांचे आजोबा. दीड वर्षापासून विसरत होते. घरात ठरलं होतं — वय झालं, आता असंच.
मग त्यांनी सुनेवर पैसे चोरल्याचा आरोप करायला सुरुवात केली. एकदा नाही, वारंवार. घरात रोज भांडणं व्हायला लागली. सुनेने माहेरी जाण्याचा विचार केला.
मुलगा शेवटी त्यांना घेऊन आला — पण आरोपांमुळे, विसरण्यामुळे नाही.
तपासणीत दोन गोष्टी निघाल्या. B12 खूप कमी होतं, आणि थायरॉइडचाही त्रास होता.
दोन्हींवर उपचार सुरू झाले. काही महिन्यांत बरीच सुधारणा दिसली — पूर्वीसारखं नाही, पण बरंच.
आणि संशय कमी झाला.
नंतर सून म्हणाली — “दीड वर्षं मी रोज ऐकत होते की मी चोर आहे. आणि घरात कुणालाच वाटलं नाही की एकदा डॉक्टरांना दाखवावं.”
प्रश्न आणि उत्तरं
डिमेंशिया अनुवंशिक असतो का?
घरात कुणाला असेल तर शक्यता थोडी वाढते, पण होईलच असं नाही. बहुतेक प्रकरणांत एकच कारण नसतं.
टाळता येतो का?
पूर्ण टाळण्याची हमी कुणी देऊ शकत नाही. पण रक्तदाब, मधुमेह आणि ऐकू येण्याकडे वेळेत लक्ष देणं, हालचाल ठेवणं, धूम्रपान आणि दारू टाळणं आणि माणसांत मिसळत राहणं — या गोष्टींची शिफारस केली जाते.
निदान त्यांना सांगावं का?
बहुतेकदा हो, आणि सुरुवातीच्या टप्प्यात तर नक्कीच — कारण त्यांना स्वतःच्या पुढच्या आयुष्याबद्दल निर्णय घेण्याचा हक्क आहे. कसं सांगायचं याबद्दल डॉक्टरांशी बोला.
ते जेवणच विसरतात, आणि विचारलं तर जेवलो म्हणतात
वेळा ठरवून घ्या आणि नोंद ठेवा — विचारण्यावर अवलंबून राहू नका. वजनाकडे लक्ष द्या आणि ते कमी होत असेल तर डॉक्टरांना सांगा.
रात्री गोंधळ वाढतो, झोपच लागत नाही
हे बऱ्याच जणांत दिसतं. दिवसा उजेडात राहणं, दुपारची झोप कमी करणं आणि संध्याकाळची दिनचर्या ठरलेली ठेवणं याने फरक पडतो. त्रास जास्त असेल तर डॉक्टरांना सांगा — स्वतःच्या मनाने झोपेची गोळी देऊ नका.
आधार
- जागतिक आरोग्य संघटना — डिमेंशियाविषयक मार्गदर्शन
- ARDSI (Alzheimer’s and Related Disorders Society of India) — भारतातील डिमेंशियासाठीची राष्ट्रीय संस्था
- मानसिक आरोग्य सेवा कायदा, २०१७
सूचना
हे पान माहितीसाठी आहे. हा वैद्यकीय सल्ला नाही आणि प्रत्यक्ष तपासणीची जागा तो घेऊ शकत नाही. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीतल्या कुणाला त्रास होत असेल तर पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तातडीच्या परिस्थितीत १४४१६ किंवा ११२ वर फोन करा.